Մթնոլորտ, մթնոլորտի դերը մարդու կյանքում

Շրջապատող միջավայր, մարդու բնակության և արտադրական գործունեության միջավայրը։ Սովորաբար շրջապատող միջավայր ասելով, հասկանում են միայն շրջապատող միջավայրը, և այդ իմաստով այն գործածում միջազգային համաձայնագրերում [1], սակայն շրջապատող միջավայրը ավելի լայն հասկացություն է և ընդգրկում է նաև արհեստական միջավայրի (տնտեսություններ, արդյունաբերություն, ձեռնարկություններ և այլ ինժեներական կառույցներ) տարրերը, ինչպես նաև տվյալ հասարակարգի սոցիալական գործոնները։ Կյանքը կարող է գոյություն ունենալ շրջապատող բնական միջավայրի որոշակի պայմանների շրջանակներում։ Գիտության ու տեխնիկայի բուռն զարգացման, ազգաբնակչության նյութական, հոգևոր ու գեղագիտական պահանջների անընդհատ աճի ու բարելավման արդի պայմաններում շրջապատող միջավայրի պահպանման ու բնական պաշարների ռացիոնալ օգտագործման պրոբլեմը ձեռք է բերել կարևորագույն նշանակություն։ Մարդն իր գործունեությամբ ակտիվորեն ազդում է շրջապատող բնական միջավայրի վրա, և այդ ազդեցությունը կարող է ունենալ թե՛ դրական, և թե՛ բացասական հետևանքներ։ Չորացվել և օգտագործվել են միլիոնավոր հա ճահիճներ ու գերխոնավ հողատարածություններ, որի հետևանքով խիստ կրճատվել են հիվանդությունները, ոռոգվել են անապատային հողերը, զգալի քանակով անապատներ, ձորեր ու լեռնալանջեր կանաչապատվել ու անտառապատվել են, քաղաքներում, գյուղերում ու ավաններում ստեղծվել անտառագոտիներ։

Մթնոլորտի նշանակությունը

Մթնոլորտը խիստ աղտոտող ածխի, մազութի ու նավթի փոխարեն ներկայումս օգտագործում են գազ, էլեկտրականություն ու էներգիայի այլ աղբյուրներ, ժողտնտեսության մեջ լայնորեն օգտագործվում է ատոմային էներգիան։ Բնական շատ նյութեր փոխարինվում են արհեստականներով, պատրաստվում են մեծ քանակությամբ սինթետիկ նյութեր ու ապրանքներ։ Շարունակվում են ծովի ջրի աղազերծման մեթոդների ուսումնասիրությունները։

Մարդկային արտադրական գործունեություն

Մարդկային արտադրական գործունեությունը միաժամանակ լուրջ վտանգ կարող է սպառնալ շրջապատող միջավայրին, եթե այն իրականացվի առանց հաշվի առնելու շրջապատող միջավայրի պահպանության պայմանները։ Մասնավորապես վտանգավոր կարող են լինել էներգետիկայի և մշակող արդյունաբերության մի շարք ճյուղերի (նավթիվերամշակում, միջուկային էներգետիկա, քիմիական արդյունաբերություն, գունավոր մետալուրգիա) օբյեկտները, գյուղատնտեսության քիմիացումը, ավտոմոբիլային, ջրային և օդային տրանսպորտի աճը։ Միլիոնավոր հա արգավանդ հողեր օգտագործվել են շինությունների համար կամ, ենթարկվելով իռիգացիոն ու տեխնիկական էրոզիայի, դուրս մնացել գյուղատնտեսության օգտագործումից։ Մինչդեռ բնության մեջ 90 սմ հաստությամբ հողաշերտ ստեղծվում է, միջին հաշվով, 16 հազար տարում։ Բազմաթիվ երկրներ խմելու ջրի պակասի պատճառով սառցալեռներ են տեղափոխում Գրենլանդիայից։ Միաժամանակ ջրային աղբյուրներն ու Համաշխարհային օվկիանոսը աղտոտվում են արդյունաբերության, գյուղատնտեսության ու կոմունալ տնտեսության թափոններով (տարեկան 10 միլիոն տ նավթամթերքի մնացորդներ են թափվում Համաշխարհային օվկիանոս)։ Կարևոր է նաև մթնոլորտի մաքրության պահպանման պրոբլեմը (տես Մթնոլորտի սանի տարական պահպանություն)

Մթնոլորտ

Երկրի մթնոլորտային գազերը կապույտ ալիքի երկարությունը ավելի լավ են ցրում ի տարբերություն մյուս մոլորակների, այդ իսկ պատճառով էլ եթե նայենք տիեզերքից, ապա մեր մոլորակի շուրջ կտեսնենք կապույտ լուսապսակ, իսկ եթե նայենք Երկրից ՝ կապույտ երկինք։

Մթնոլորտը ( հուն.՝ ατμός – «գոլորշի» և σφαῖρα- «ոլորտ»), երկնային մարմին գազային ծածկ է, որը նրա շուրջը պահպանվում է ձգողականության շնորհիվ։ Քանի որ մթնոլորտի և միջմոլորակային տարածությունների միջև չկա հստակ սահման, ապա ընդունված է մթնոլորտ համարել գազային այն միջավայրը, որը պտտվում է մոլորակի հետ զուգընթաց որպես մեկ ամբողջություն։ Մի շարք մոլորակների մթնոլորտային շերտը, որը հիմնականում բաղկացած է գազերից (գազային մոլորակներ ), կարող է չափազանց հաստ լինել։ Աստղերի արտաքին միջավայրը բնութագրելու համար, որը սկսվում է ֆոտոսֆերայից, օգտագործվում է աստեղային մթնոլորտ հասկացությունը։ Երկիր մոլորակի մթնոլորտը ներառում է թթվածին, որն օգտագործվում է կենդանի օրգանիզմների շնչառության համար, և ածխածնի երկօքսիդ, որն օգտագործում են բույսերը, ջրիմուռները, բակտերիաները ֆոտոսինթեզի համար։ Մթնոլորտը հանդես է գալիս նաև որպես մոլորակը արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներ ից պաշտպանող շերտ։ Մթնոլորտը առկա է մեծ զանգված ունեցող բոլոր մարմինների մոտ, ինչպիսիք են օրինակ երկրանման մոլորակները կամ գազային հսկաները։ Աստղերը նույնպես զուրկ չեն մթնոլորտից, օրինակ Արևը։ Այժմ պարզենք թե ինչից գազերից է բաղկացած մթնոլորտը։ Առաջինն ազոտի ատոմն է ( նշանակվում է N տառով), որի միջուկում կա 7 պրոտոն և 7 նեյտրոն։ Երկրորդը թթվածին ատոմն է (նշանակվում է O տառով)։ Թթվածնի և ջրածնի մոլեկուլներն իրար հետ փոխազդելիս առաջացնում են ջուր մոլեկուլներ: Երկրորդն ածխածին ատոմն է (նշանակում են C տառով)։ Ածխածինը թթվածնի հետ փոխազդելով առաջացնում է ածխաթթու գազ։ Այժմ պատկերացնենք գազերի մի խառնուրդ, որի 78%-ը ազոտ է, 21%-ը՝ թթվածին, իսկ մացած 1%-ում ջրային գոլորշիներ,ածխաթթու գազ, արգոն, նեոն, հելիում, մեթան, կրիպտոն և այլն։ Այժմ ուսումնասիրենք մթնոլորտի նոլոր շերտերն առաբձին-առանձին։

Եռանկյունաչափության տարրեր

Դիտարկենք կոորդինատների սկզբնակետում կենտրոն և մեկ միավորի հավասար շառավիղ ունեցող շրջանագիծ (միավոր շրջանագիծ): Միավոր շրջանագծի վրա նշենք P0 (1;0) կետը (նկ.1): OP0 շառավիղը կոչվում է սկզբնական շառավիղ:

Եթե սկզբնական շառավիղը պտտվում է O կետի շուրջը ժամի սլաքի ուղղությամբ, ապա պտտման անկյունը համարվում է բացասական, իսկ եթե սկզբնական շառավիղ պտտվում է O կետի շուրջը ժամի սլաքին հակառակ, ապա պտտման անկյունը համարվում է դրական: Սկզբնական շառավիղը O կետի շուրջը α անկյունով պտտելիս P0 (1;0) կետը անցնում է Pα կետ

ին:

Pα կետի օրդինատը կոչվում է α անկյան սինուս, իսկ աբսցիսը` α անկյան կոսինուս:

α անկյան տանգենս է կոչվում α անկյան սինուսի հարաբերությունը կոսինուսին:

 α անկյան կոտանգենս է կոչվում α անկյան կոսինուսի հարաբերու- թյունը սինուսին:

Մեկ ռադիանի անկյունը այն կենտրոնական անկյունն է, որը շրջա- նագծից անջատում է նրա շառավղին հավասար երկարությամբ աղեղ:

1 ռադ = 180 /π, 1*= 180/ π = ռադ, մասնավորապես` 180* = π ռադ.:

Եռանկյունաչափական հիմնական բանաձևերը

sin2x + cos2x = 1

tgx           =           sinx

cosx

ctgx         =           cosx

sinx

tgx ctgx = 1

tg2x + 1                  =           1

cos2x

ctg2x + 1                =           1

sin2x

Եռանկյունաչփություն

1) Ctg2x=0

2x=П/2+Пк

x=П/4+Пк/2

2) Соsx=0

X=П/2+2Пк

3) Sinx+cosx=0

4) Tgx=-1

X=-П/4+Пк

5) Cos^2x=1/2

1+cos2x=1

cos2x=0

x=П/4+Пк/2

6) Cos(2x-П/3)=0

2x-П/3=П/2+Пк

2x=5П/6+Пк

x=5П/12+Пк/2

7) (tgx-1)cosx=2(tgx-1)

(tgx-1)(cosx-2)=0

tgx=1 x=П/4+Пк

cosx=2 չի բավարարում

8) sin2x=1

2x=П/2+2пк

x=П/4+Пк

9) сos2x= -1

2x=П +2Пк

x=П/2+Пк

10) sin2x=-1

2x=-П/2 +2Пк

x=-П/4+Пк

Ինքնաստուգում 2

1. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում է.

1) մանր-, միջօր-, ան–անալ, այժմ–ական

2) Սևանհ–կ, ծով-զր, հր–շ, գոմ–շ

3) նախօր-, մանր–աբան, հն–աբան, ան–

4) վայր–ջք, ամենա–ական, դող–րոցք, երբև–

2. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում յա.

1) հեք-աթ, մատ–ան, պատ–ն, գործուն–

2) առօր-, շաբաթօր–կ, հարսն–կ, Արաքս–

3) միլ-րդ, Բեն–մին, Երմոն-, Լ–նա

4) Մար-ամ, այծ–մ, լ–րդ, լռել–յն

3. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում գ.

1)  ար–ասիք, ար–ահատանք, գր–ամոլ, վար–ել

2) բա-ոսուհի, դա–անակ, շա–անակ, դրասան–

3) զի–զա-, ճա-ճ-ել, հա–ա-, անհար–ի

4) թա–ուհի, ար–ելք, սայթա-ել, ձիր–

4. Ո՞ր շարքի բոլոր բառերում է գրվում կրկնակիբաղաձայն.

1) տա-որոշել, ու–եպայուսակ, ու–ագրություն, երե–րբիչ

2) տա–ական, ու–ակի, ֆի–ական, ըն–իմակաց

3) ըն-արմանալ, բարօ–ություն, հե–են, Վիե–ա

4) խճու-ի, հո–երգակ, վշտա–ուկ, տա–օրինակ

5. Ո՞ր բառում թավ գրված ե–ն է չիարտասանվում.

1) զուգերգ

2) տասներեք

3) օրհներգ

4) կիսաեփ

6. Ո՞ր շարքի բոլոր դեպքերում են բաղադրիչները միասին գրվում.

1) կողք /կողքի/, համ /տեսել/, առ /այժմ/, վայր /ընթաց/

2) վառ /վռուն/, երկրե /երկիր/, քաջ /առողջություն/, թեթև /քաշային/

3) ընդ /հակառակն/, երկ /կենցաղ/, ի /վերուստ/, առ/հավետ/

4) ի /նշան/, վայր /ի/ վերո, սարդ /ոստայն/, արև /կող/

7. Ո՞ր շարքի բառերի ևբառակապակցությունների բոլոր բաղադրիչներնեն մեծատառով գրվում.

1) Օնորե Դը Բալզակ, Յուրի Երկայնաբազուկ, Եղիշե Զարենցի «Էմալե Պրոֆիլը Ձեր», «ՍասնաԾռեր»

2) Մովսես Մարգարե, Լեռնային Արցախ, ԳայլՎահան, Աշոտ Ողորմած

3) Նոր Զելանդիա, Բարձր Հայք, Արաբական Էմիրություններ, Տիգրան Մեծ Առաջին

4) Երվանդ Սակավակյաց, Թովմա Արծրունի, Արևմտյան Հայաստան, Հյուսիսային Սառուցյալ Օվկիանոս

8. Ո՞ր բառում է ույ երկհնչյունը սղվել.

1) կուրացուցիչ

2) բուսակեր

3) կապտավուն

4) բնավեր

9. Ո՞ր բառակապակցության մեջ փոխաբերականիմաստով գործածված բառ կա.

1) ոսկյա մատանի

2) ամպամած երկինք

3) անաչառ քննադատ

4) լացող ուռենի

10. Նշվածներից ո՞ր գլուխը չկա Մ. Խորենացու«Հայոց պատմություն» գրքում.

1) «Հայոց մեծերի ծննդաբանություն»

2) «Միջին պատմություն մեր նախնիների»

3) «Մեր հայրենիքի պատմության շարունակությունը»

4) «Մեր հայրենիքի պատմության ավարտը»

11. «Սասնա ծռեր» վիպերգի ո՞ր հերոսուհու մասին են հետևյալ խոսքերը /նրագեղեցկությունը տեսնելով` Խալիֆայի հարկահանները ուշակորույս են լինում/.

                   Արևուն կասեր. «Դու դուրս մ‘էլներ, եսդուրս էլնեմ»:

1) Դեղձուն Ծամ

2) Ծովինար

3) Խանդութ

4) Արմաղան

12. Ո՞վ է ասել.

«Ես եմ բոլորը, և բոլոր մարդկանց մեղքերն են իմմեջ»:

1) Գր. Նարեկացի

2) Ներսես Շնորհալի

3) Սայաթ–Նովա

4) Ֆրիկ

13. Ո՞ր խնդրին չի անդրադարձել Խ. Աբովյանը « Վերք Հայաստանի» վեպի առաջաբանում.

1) լեզվի հարցին

2) գրականության բովանդակությանը

3) հերոսի ընտրությանը

4) հայ եկեղեցու պահպանությանը

14. Ո՞ր հայերենով է շարադրվածբանաստեղծության հետևյալ հատվածը.

Երբ սէրն ի յաշխարհս եկաւ,

եկաւ իմ սիրտս բնակեցաւ,

Հապա յիմ սրտէս ի դուրս` յերկրէ յերկիրթափեցաւ…

1) գրաբար

2) արևմտահայերեն

3) միջին հայերեն

4) արևելահայերեն

15. Ո՞ր վիպերգից են հետևյալ տողերը.

Եթե դու յորս հեծցիս յԱզատն ի վեր ի Մասիս,

զՔեզ կալցին քաջք,

Տարցին յԱզատն ի վեր ի Մասիս…

1) «Տիգրան և Աժդահակ»

2) «Հայկ և Բել»

3) «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամ»

4) «Արտաշես և Արտավազդ»

16. Ո՞ր պատմիչն է նկարագրել քրիստոնեությանմուտքը Հայաստան.

1) Բուզանդ

2) Եղիշե

3) Փարպեցի

4) Ագաթանգեղոս

17. Ըստ Քուչակի` ինչպիսի՞ն չպիտի լինի սերը.

1) ազատ

2) «դրամ–դրամ շէքերով»

3) «ճորով»

4) «խընծորով»

18. Տողերի ո՞ր դասավորությունն է ճիշտ.

1) Քանի~ ձեռքից եմ վառվել

2) Լույս տալով եմ ըսպառվել

3) Հուր եմ դառել` լույս տըվել

4) Վառվել ու հուր եմ դառել

                (Հովհ. Թումանյան)

1) 1, 2, 4, 3

2) 4, 3, 1, 2

3) 1, 4, 3, 2

4) 1, 4, 2, 3

19. Ո՞վ է միջնադարյան հայ քնարերգությանվերջին խոշոր ներկայացուցիչը.

1) Քուչակ

2) Ֆրիկ

3) Շնորհալի

4) Սայաթ-Նովա

20. Ո՞ր թվականին է լույս տեսել «ՎերքՀայաստանի» վեպը.

1) 1848թ.

2) 1858թ.

3) 1865թ.

4) 1850թ.